Gerrit Wessel Peusken werd op 11 november 1858 geboren in Deventer. Hij kwam ter wereld in een arbeidersgezin: zijn vader, Egbert Johannes Peusken, werkte als wolspinner en fabrieksarbeider. Zijn moeder was Catrina Sandbergen. Het was een bestaan waarin het ritme van de fabriek en de onzekerheid van het arbeidersleven vanzelfsprekend waren, en waarin kinderen al vroeg meekregen wat hard werken betekende.

Deventer groeide in de negentiende eeuw uit tot een stad waar de industrie steeds nadrukkelijker het straatbeeld bepaalde. Fabrieken trokken veel arbeidersgezinnen aan, maar het werk dat zij boden was zwaar en de dagen waren lang. Ook Gerrit kwam uiteindelijk in die wereld terecht. Hij werd tapijtwever bij de Koninklijke Nederlandsche Tapijtfabriek in Deventer.

Een gezin met Martha Schoone

Op 7 augustus 1884 trouwde Gerrit in Deventer met Martha Schoone. Hij was 25 jaar, zij 26. Samen bouwden zij een gezin op dat in de loop der jaren uitgroeide tot zes kinderen:

• Egbert Johannes, geboren in 1884
• Antonius Engelbertus, geboren in 1889
• Catrina Tonia, geboren in 1892
• Jacoba, geboren in 1895
• Tonia Catrina, geboren en overleden in 1897
• Martha, geboren in 1898

Het gezin woonde op verschillende adressen in Deventer. De vele verhuizingen pasten bij het bestaan van arbeidersgezinnen in deze periode, maar wat de precieze redenen voor iedere verhuizing waren, weten we niet. Veranderingen in inkomen, gezinsgrootte en beschikbaarheid van woonruimte kunnen daarbij een rol hebben gespeeld.

Werken in de tapijtfabriek

Over Gerrits werk als tapijtwever is relatief veel bekend, vooral dankzij zijn verklaring voor de Arbeidsenquête. Daaruit komt het beeld naar voren van een vakman die gespecialiseerd was in het jacquardweven. Met behulp van een jacquardmechanisme werden ingewikkelde patronen in het tapijt geweven. Het was precies werk, dat ervaring, concentratie en vakmanschap vereiste.

De dagen in de fabriek waren lang en strak gereguleerd. In de zomer begon het werk om zes uur ’s morgens en duurde het tot acht uur ’s avonds. In de winter startte de werkdag iets later, om half acht, en eindigde rond zeven uur. Tussendoor waren er enkele korte rustmomenten, maar het grootste deel van de dag stond in het teken van productie.

Gerrit sprak in zijn verklaring ook over de omstandigheden in de fabriek. Hij noemde het stof dat vrijkwam bij bepaalde soorten wol, de boetes die werden opgelegd bij te laat komen of fouten in het werk, en de verschillen in loon tussen arbeiders. Het drinkwater vond hij goed, maar over de werkruimte zelf was hij duidelijk: er mocht meer frisse lucht komen.

Over het werk zelf liet hij weinig ruimte voor romantiek. Het was, zo gaf hij aan, geen aangenaam werk. Juist daardoor is zijn verklaring waardevol: ze laat zonder opsmuk zien hoe het dagelijkse bestaan van een Deventer fabrieksarbeider eruit kon zien.

Lees hier de Arbeidsenquête uit 1890

Meer dan alleen fabrieksarbeider

Gerrit bleef niet alleen binnen de muren van de fabriek. Hij raakte betrokken bij de arbeidersbeweging en nam daarin ook een actieve rol op zich. Hij sprak op vergaderingen en werd door anderen gezien als iemand die namens arbeiders kon optreden. In september 1893 was hij voorzitter van Broedertrouw, een neutrale vereniging van wevers in Deventer. Uit een door hem ondertekende brief blijkt dat deze vereniging al sinds 4 september 1892 bestond. Of Gerrit zelf tot de oprichters behoorde, is niet met zekerheid te zeggen, maar zijn voorzitterschap laat wel zien dat hij al vroeg een vertrouwenspositie innam.

Binnen deze vereniging ging het om zaken die het dagelijks leven van arbeiders direct raakten: lonen, werkloosheid, werkverschaffing en de organisatie van textielarbeiders. Het waren geen abstracte thema’s, maar kwesties die bepaalden of een gezin kon rondkomen of niet.

Vergaderen, spreken en organiseren

Gerrits activiteiten bleven niet beperkt tot Deventer. Hij bezocht bijeenkomsten in andere plaatsen en sprak namens de georganiseerde textielarbeiders.

In 1894 vertegenwoordigde hij Deventer bij een bijeenkomst over het algemeen kiesrecht. In die tijd hadden veel arbeiders nog geen stemrecht. Voor hen waren verbetering van de arbeidsomstandigheden en uitbreiding van het kiesrecht nauw met elkaar verbonden.

Ook sprak Gerrit op bijeenkomsten om wevers en spinners te informeren en hen aan te moedigen zich gezamenlijk te organiseren. In 1896 leidde hij een vergadering van textielarbeiders in Tilburg. Later werd hij aangewezen als een van de afgevaardigden naar een internationaal congres van textielarbeiders in Roubaix in Frankrijk.

Deze vermeldingen laten zien dat Gerrit binnen de arbeidersbeweging een bekende en actieve figuur was. Hij was niet alleen lid, maar kreeg ook het vertrouwen om vergaderingen te leiden en arbeiders uit Deventer elders te vertegenwoordigen.

Ons Belang en Help U Zelven

Naast zijn vakverenigingswerk was Gerrit betrokken bij de arbeiderscoöperatie Ons Belang. Hij werd gekozen tot tweede penningmeester van deze organisatie, die voortkwam uit de kring rond de Deventer arbeidersvereniging Help U Zelven.

Coöperaties hadden een praktisch doel. Ze probeerden arbeiders minder afhankelijk te maken van winkeliers en tussenhandelaren door gezamenlijk in te kopen. Zo hoopten zij betere prijzen te krijgen en meer zekerheid in het dagelijks bestaan.

Dat Gerrit tot penningmeester werd gekozen, zegt iets over het vertrouwen dat zijn medeleden in hem hadden. Het was een verantwoordelijke functie, waarin nauwkeurig moest worden omgegaan met geld, inkomsten en uitgaven.

Vrijdenkers en de Weezenkas

Naast zijn vakverenigingswerk was Gerrit lid van De Dageraad, een vereniging van vrijdenkers. Vrijdenkers wilden maatschappelijke en levensbeschouwelijke vragen onderzoeken zonder zich automatisch te onderwerpen aan kerkelijke leerstellingen.

Gerrit kende verschillende bekende vrijdenkers persoonlijk. Via deze contacten was hij ook bekend met de Weezenkas, een voorziening waarmee vrijdenkers gezinnen ondersteunden wanneer een van de ouders overleed.

Na Gerrits vroege overlijden kreeg deze verbondenheid voor zijn eigen gezin een bijzondere betekenis. Martha bleef alleen achter met de kinderen en ontving steun van de Weezenkas. De kinderen van Gerrit en Martha werden de eerste pupillen van dit fonds. Het woord ‘pupil’ betekende hier niet dat zij in een weeshuis werden opgenomen. Het waren kinderen die onder de bescherming van de Weezenkas vielen en vanuit het fonds ondersteuning kregen.

Zo was de vrijdenkersbeweging voor het gezin Peusken niet alleen een verzameling ideeën. Toen Gerrit wegviel, bood dezelfde kring ook praktische hulp aan Martha en haar kinderen.

Ziekte en een sigarenwinkel

Op enig moment werd Gerrit ziek en kon hij zijn werk als tapijtwever niet op dezelfde manier voortzetten. Volgens de familiegegevens begon hij daarna een sigarenwinkel.

Over deze overgang weten we nog weinig. Niet duidelijk is wanneer de winkel precies werd geopend, waar deze gevestigd was en welke ziekte Gerrit had.

Een vroeg einde

Gerrit Wessel Peusken overleed op 10 juli 1901 in Deventer. Hij werd slechts 42 jaar oud. Zijn vrouw Martha bleef achter met hun kinderen. Zij zou nog bijna vijftig jaar leven en overleed op 7 januari 1951.

Hoewel zijn leven kort was, laten de bronnen die er zijn zien dat hij meer was dan alleen een fabrieksarbeider. Hij sprak namens anderen, nam verantwoordelijkheid binnen verenigingen en droeg bij aan de organisatie van arbeiders in een tijd waarin dat nog lang niet vanzelfsprekend was.

Gerrit in zijn tijd

Gerrit was geen landelijk bekende politicus of vakbondsleider. Zijn betekenis lag dichter bij huis: in de fabriek, tijdens plaatselijke vergaderingen en binnen verenigingen waarin arbeiders gezamenlijk probeerden hun omstandigheden te verbeteren.

Juist daardoor vertelt zijn levensverhaal iets belangrijks over de opkomst van de arbeidersbeweging. Die beweging werd niet alleen opgebouwd door bekende leiders, maar vooral door plaatselijke mensen die vergaderingen organiseerden, brieven schreven, geld beheerden, naar congressen reisden en namens hun collega’s het woord voerden.

Zijn naam kwam niet in de geschiedenisboeken terecht, maar zijn stem klonk op de plaatsen waar verandering begon: in de fabriek, in de vergaderzaal en tussen de arbeiders van Deventer